Tô màu ảnh cũ bằng AI: chỗ nào đoán đúng, chỗ nào đoán bừa

Lần đầu nhìn tấm ảnh đen trắng của ông bà mình hiện ra thành ảnh màu, phản ứng của phần lớn mọi người là vừa thích vừa nghi. Thích vì gương mặt bỗng gần lại. Nghi vì một câu hỏi rất khó bỏ qua: cái áo ấy có đúng là màu ấy không, hay máy tự bịa? Câu hỏi đó xứng đáng được trả lời thẳng trước khi bạn mang ảnh của cả nhà đi thử, chứ không phải trả lời sau khi ảnh đã in ra và treo lên tường.

<!-- tool: to-mau-anh -->

Cái màu trong tấm ảnh ông bà bạn vừa lên màu, nó từ đâu ra?

Câu trả lời ngắn: máy đoán. Nhưng đoán ở đây không phải là bốc thăm.

Một tấm ảnh đen trắng chỉ còn giữ độ sáng tối; toàn bộ thông tin về màu đã mất ngay từ lúc chụp và không nằm ở đâu trong tệp ảnh để lấy lại. Việc AI làm là nhìn hình dạng và ngữ cảnh của từng vùng ảnh — đây là mảng da mặt, kia là bầu trời phía trên đường chân trời, dưới nữa là tán lá — rồi với mỗi vùng, nó chọn màu mà những vùng tương tự thường mang trong rất nhiều ảnh nó đã học. Nói cách khác, nó trả lời câu hỏi vùng này thường có màu gì, chứ không trả lời vùng này ngày ấy màu gì. Nó không có cách nào biết câu thứ hai.

Khoảng cách giữa hai câu hỏi đó không lớn đều nhau ở mọi chỗ trong ảnh, và đây mới là phần dùng được. Da người trên đời chỉ nằm trong một dải màu khá hẹp, nên đoán kiểu gì cũng gần đúng. Bầu trời ban ngày, cỏ, tán cây, mặt nước cũng vậy: thiên nhiên tự giới hạn bảng màu của nó. Chiếc áo thì khác hẳn. Áo xanh, áo nâu, áo tím than, áo xám — cả bốn đều hợp lý như nhau với một người đứng giữa sân năm ấy, và cả bốn đều có thể cho ra đúng một sắc xám trên phim đen trắng. Máy chọn một trong số đó, không phải vì nó thấy dấu vết gì, mà vì nó phải chọn.

Trang công cụ của chúng tôi nói thẳng chuyện này chứ không giấu: màu do AI dự đoán là màu hợp lý theo ngữ cảnh, không phải màu gốc của vật thể — chiếc áo bản gốc màu nâu hoàn toàn có thể lên màu xanh. Đó không phải lỗi phần mềm. Đó là giới hạn của việc suy ngược một thứ đã không còn trong ảnh.

Biết vậy rồi thì công cụ này dùng rất thoải mái, miễn là bạn biết trước chỗ nào tin được và chỗ nào chỉ nên xem cho vui.

Bảng tra mười bốn vùng ảnh: AI đoán sát ở đâu, chệch ở đâu

Bảng dưới xếp từ vùng đáng tin nhất xuống vùng nên nghi nhất, và cố ý không có một con số nào. Tô màu ảnh đen trắng không phải một phép đo, nên gắn điểm số cho nó chỉ là làm dáng. Ở đây chỉ có ba mức, viết bằng chữ: sát, tùy ảnh, và chệch là bình thường.

Vùng ảnh	AI thường cho ra gì	Đoán sát hay chệch	Vì sao	Nếu chệch thì làm gì
Da người	tông da ấm, từ hồng nhạt tới nâu nhạt	sát	khoảng màu của da người rất hẹp, mọi phương án hợp lý đều nằm gần nhau	chỉnh cho bản chụp lại sáng đều rồi chạy lần nữa
Tóc	đen, nâu sẫm, hoa râm theo độ sáng của sợi tóc	sát	tóc người cũng nằm trong dải hẹp, và độ sáng tối trong ảnh đã gợi đúng hướng	tóc bạc mà lên nâu thì giữ bản đen trắng cho những ảnh chân dung quan trọng
Bầu trời	xanh nhạt dần về phía chân trời	sát	trời ban ngày chỉ có vài khả năng, vị trí trong khung ảnh đã nói rõ đó là trời	ảnh chụp lúc chiều tà mà ra trời trưa thì chấp nhận, hoặc giữ bản đen trắng
Mây	trắng ngà, xám nhạt ở phần bóng	sát	mây gần như không có màu riêng, chỉ có sáng và bóng	hiếm khi phải chữa
Cây lá và cỏ	xanh lá, ngả vàng ở vùng nhiều nắng	sát	thực vật tự giới hạn bảng màu của nó	ảnh mùa khô mà ra xanh mướt thì nên nói rõ điều đó khi chia sẻ ảnh
Nước (biển, sông, ao)	xanh lam tới xanh lục, theo vùng trời phản chiếu	sát	nước lấy màu từ trời và từ đáy, cả hai đều nằm trong dải hẹp	nước đục phù sa mà lên xanh trong thì coi là chi tiết nền, đừng lấy làm căn cứ
Gỗ (bàn ghế, cửa, cột)	nâu ấm	tùy ảnh	gỗ mộc thì hẹp, nhưng gỗ đã sơn thì màu nào cũng có thể	chấp nhận, hoặc ghi màu thật vào phần chú thích ảnh chứ đừng sửa ảnh
Tường vôi và bê tông	trắng ngà, xám, vàng nhạt	tùy ảnh	tường mộc nằm trong dải hẹp; tường sơn màu là màu người chọn nên không suy ra được	cắt cúp bớt mảng tường cho chủ thể chiếm khung nhiều hơn rồi thử lại
Da thuộc và giày dép	nâu, đen	tùy ảnh	phần lớn giày dép thời ấy nằm trong dải hẹp, nhưng không phải tất cả	thường không đáng chữa vì vùng ảnh nhỏ
Vải áo trơn	một màu trung tính bất kỳ, trông hợp cảnh	chệch là bình thường	màu áo là màu người mặc chọn, ảnh đen trắng không giữ lại manh mối nào	hỏi người nhà rồi ghi màu đúng vào phần chú thích, đừng sửa lên ảnh
Vải hoa văn, họa tiết	hoa văn giữ được hình, còn màu thì tự do	chệch là bình thường	mỗi mảng hoa văn là một lựa chọn màu riêng của người dệt, không có quy luật tự nhiên nào	giữ song song bản đen trắng, nhất là khi hoa văn chính là thứ bạn quý ở tấm ảnh
Kim loại (xe cộ, đồ thờ, huy hiệu)	xám ánh kim, vàng đồng	tùy ảnh	kim loại để trần có ánh riêng dễ nhận, nhưng đồ đã sơn hoặc mạ thì lại là màu quy ước	với đồ thờ thì lấy bản đen trắng làm bản chính, bản màu để xem thêm
Đồng phục, quân phục, áo dài, khăn đóng	một màu trang phục trông hợp thời	chệch là bình thường	đây là màu quy ước của một đơn vị, một vùng, một dịp — độ sáng tối trong ảnh không chứa thông tin ấy	hỏi người trong nhà còn nhớ, và coi bản màu là bản tham khảo chứ không phải bản đúng
Cờ, phù hiệu, logo, chữ in trên áo	mảng màu tùy hứng, đôi khi lẫn cả hình	chệch là bình thường	màu và bố cục của cờ, phù hiệu do con người quy ước hoàn toàn, không có gì trong ảnh gợi ra	với ảnh có cờ hoặc phù hiệu, nên để bản đen trắng làm bản chuẩn

Sợi dây xuyên suốt bảng chỉ có một, và nhớ nó thì không cần nhớ mười bốn hàng: khoảng màu tự nhiên của vật đó rộng hay hẹp. Thứ nào được tự nhiên quy định màu — da, trời, mây, cỏ, nước — thì máy đoán sát, vì mọi phương án hợp lý đều xúm lại gần nhau. Thứ nào mang màu do con người quy ước — áo, cờ, phù hiệu, đồng phục — thì máy chệch, và chệch không phải vì máy kém, mà vì thông tin ấy đã rời khỏi tấm ảnh từ ngày nó được chụp.

Hai hàng cuối bảng đáng được nhắc riêng. Quân phục, áo dài, khăn đóng, cờ và phù hiệu là những thứ mang ý nghĩa thật với gia đình, nên thấy chúng lên sai màu khó chịu hơn hẳn thấy một cái ghế sai màu. Với những tấm có các chi tiết đó, cách làm đúng là đưa bản màu cho người lớn trong nhà nhìn trước khi mang đi in hay đưa lên mạng. Mắt của người còn nhớ vẫn là công cụ kiểm tra tốt nhất mà bạn có.

Sống chung với chỗ AI đoán chệch: ba thói quen nên có

Giữ bản đen trắng gốc, đừng thay thế nó. Bản màu là một cách đọc tấm ảnh, không phải phiên bản mới của tấm ảnh. Người trong nhà — hoặc chính bạn mười năm nữa — có thể muốn nhìn lại đúng thứ mà máy ảnh ngày ấy ghi được. Để hai bản cạnh nhau trong cùng một thư mục là đủ, và nếu bạn định gửi cho họ hàng thì gửi cả hai.

Hỏi người còn nhớ, trước khi tin cái màu. Trước khi tin rằng chiếc áo dài của bà màu xanh, hỏi bà hoặc hỏi cô một câu. AI không có thông tin đó, người trong nhà thì có, và câu hỏi ấy thường mở ra một câu chuyện dài hơn cả tấm ảnh. Cũng nói luôn cho bạn yên tâm khi mở album của gia đình ra: máy nhận ảnh rồi trả kết quả, còn ảnh nằm lại bao lâu, chính sách bảo mật kê rõ thời hạn.

Đừng dùng bản màu làm tư liệu. Ảnh lưu trữ, ảnh in trong sách vở dòng họ, ảnh dùng để chứng minh một điều gì đó — ở những chỗ ấy màu do máy đoán không đứng được, dù nó đẹp. Nếu vẫn muốn dùng thì ghi rõ đây là bản đã tô màu bằng AI và để bản đen trắng đi kèm; người đọc sau này có quyền biết đâu là thứ máy ảnh ghi lại, đâu là thứ máy tính suy ra.

Ảnh hỏng thì phục chế trước, tô màu sau

Còn một thứ tự nữa đáng biết, vì nó ảnh hưởng thẳng tới chất lượng màu. Ảnh đen trắng bị mờ, ố hay chằng chịt vết xước vẫn tô màu được, nhưng nên phục chế ảnh cũ trước rồi mới tô màu. Lý do nằm ở chính cơ chế đã nói phía trên: máy phải nhận ra đâu là mảng da, đâu là vạt áo, đâu là nền trời rồi mới gán màu cho từng vùng. Một vết xước trắng chạy ngang mặt hoặc một mảng ố lớn làm ranh giới giữa các vùng nhòe đi, mà vùng đã nhận sai thì màu cũng đi sai chỗ theo.

Hai công cụ làm hai việc khác nhau. Phục chế được làm để sửa hư hỏng, làm nét và cân lại màu đã phai. Tô màu là bước riêng, làm sau, trên bản đã sạch. Vì phục chế có cân lại màu, trước khi tô màu bạn nên đặt bản đã phục chế cạnh bản gốc mà xem. Nếu bạn chưa chắc tấm ảnh của mình hỏng tới đâu và dạng hỏng nào còn cứu được, bài phục chế ảnh cũ bị hỏng có sẵn bảng chẩn đoán theo từng dạng hư hỏng.

Còn nếu bạn muốn tự kiểm chứng mọi thứ trong bài này thì có một cách vừa nhanh vừa vui: chọn tấm ảnh mà cả nhà vẫn còn nhớ rõ màu — cái áo bà mặc hôm cưới, cánh cổng sơn màu gì, chiếc xe của ông — rồi đưa qua công cụ tô màu và ngồi lại cùng người còn nhớ để soi từng chỗ. Bạn sẽ thấy ngay bảng ở trên đúng tới đâu, và thấy máy đã đoán giỏi thế nào ở những chỗ nó có cơ sở để đoán.