Xóa dấu ngày tháng và chữ trên ảnh cũ scan lại

Việc thường bắt đầu vào một buổi chiều rảnh: bạn lôi cuốn album bìa nhựa của nhà ra, đặt từng tấm lên máy scan hoặc chụp lại bằng điện thoại, định số hóa hết cho khỏi mất. Đến khi mở loạt ảnh vừa scan lên màn hình lớn thì mới thấy: tấm nào cũng có một dòng số màu cam nằm ở góc, tấm thì thêm dòng chữ ai đó ghi bằng bút bi, tấm lại lờ mờ hiện nét chữ ngược từ mặt sau. Câu hỏi rất cụ thể: mấy thứ đó gỡ được không, và gỡ có làm hỏng tấm ảnh vốn đã mong manh không.

<!-- tool: xoa-chu -->

Xấp ảnh cũ nào scan lại cũng dính một dòng số màu cam ở góc

Trước hết cần hiểu dòng số đó từ đâu ra, vì nó quyết định cách gỡ. Máy ảnh phim đời cũ có chức năng in ngày giờ, và nó in thẳng lên phim tại thời điểm bấm máy — ánh sáng đốt dãy số đó vào lớp nhũ cùng lúc với toàn bộ khung hình. Nghĩa là dãy số nằm trong tấm ảnh chứ không nằm trên tấm ảnh. Không có lớp nào để tắt đi, không có tệp gốc nào còn sạch để quay về. Với tấm ảnh giấy trong tay bạn, dãy số đó cũng thật y như bầu trời phía sau nó.

Chữ trên ảnh cũ còn tới từ vài đường khác nữa. Có người trong nhà từng ghi tên, ghi năm, ghi lời nhắn lên mặt trước bằng bút bi hoặc bút dạ. Có tiệm ảnh đóng tên và địa chỉ vào mép mỗi tấm khi trả hàng. Và có một loại chữ không ai cố ý đặt lên ảnh: chữ viết ở mặt sau, khi scan thì lộ mờ mờ sang mặt trước.

Bốn nguồn đó nghe thì giống nhau — đều là chữ, đều nằm chỗ không mong muốn — nhưng gỡ ra thì khác hẳn nhau. Bài này xếp chúng thành bảng, rồi trả lời câu hỏi thứ hai mà hầu như không tài liệu tiếng Việt nào đụng tới: khi tấm ảnh vừa dính chữ vừa hư hỏng, nên làm việc nào trước.

Bốn loại chữ hay nằm trên ảnh cũ, và vì sao chúng không gỡ giống nhau

Trước khi tra bảng, có một điều nên biết về cách công cụ làm việc, vì nó giải thích cột cuối. Bạn không phải khoanh tay từng dòng chữ: công cụ tự quét toàn ảnh, tìm ra mọi vùng có chữ rồi lấp lại nền phía sau. Chữ nằm trên nền đơn giản — góc trời, bức tường, một mảng trơn — được lấp gần như không thấy dấu vết. Chữ đè lên chi tiết phức tạp thì có thể còn một vệt nhẹ. Cả bảng dưới xoay quanh đúng một điều đó: không phải chữ khó hay dễ, mà là thứ nằm dưới chữ khó hay dễ dựng lại.

Loại chữ	Dấu hiệu nhận ra	Thường nằm trên nền gì	Gỡ dễ hay khó
Dấu ngày giờ máy phim	dãy số màu cam hoặc vàng, luôn ở cùng một góc trên mọi tấm	góc khung, hay rơi trúng nền trời, tường, mặt sàn	dễ nhất — thứ nằm dưới nó thường là một mảng đều
Chú thích viết tay ở mặt trước	thấy rõ nét bút, màu mực, chữ nghiêng theo tay người viết	đè thẳng lên nội dung ảnh, có khi lên cả mặt người	trung bình tới khó, tùy nét bút đè lên cái gì
Chữ lem sang từ mặt sau lúc scan	mờ, ngược chiều, chỉ hiện ở những vùng ảnh sáng	rải rác khắp tấm chứ không gọn một chỗ	khó — vì đây không phải chữ đè, mà là lỗi lúc scan
Tên tiệm ảnh, dòng chữ in ở mép	in đều tăm tắp, lặp lại đúng một chỗ trên cả xấp	mép ảnh hoặc phần viền trắng	dễ nếu nằm ở viền, khó hơn khi ăn vào trong hình

Cột cuối cố ý mô tả bằng chữ chứ không bằng con số, vì kết quả phụ thuộc vào từng tấm. Dấu ngày giờ thường là ca thuận nhất: nó luôn nằm ở rìa, mà rìa ảnh chụp ngoài trời hay là trời, là tường, là mặt đường — toàn thứ dễ dựng lại. Nét bút viết tay đè ngang gương mặt ai đó thì ngược lại, vì phần bị che là chi tiết mà không mảng nào xung quanh gợi ý được.

Riêng hàng thứ ba cần nói thẳng, kể cả khi nói xong thì bạn sẽ không dùng tới công cụ nữa. Chữ lem từ mặt sau không phải chữ nằm trên ảnh của bạn — nó là ánh sáng đèn scan xuyên qua tờ ảnh và kéo cả nét bút mặt sau hiện lên. Cách chữa đúng nằm ở bước scan chứ không nằm ở bước sửa ảnh: lót một tờ giấy đen hoặc bìa sẫm màu áp sát phía sau tấm ảnh rồi scan lại, và hạ bớt độ sáng của đèn scan nếu máy cho chỉnh. Scan lại một lượt cho cả xấp vẫn nhanh hơn là đi gỡ những vệt chữ mờ rải khắp từng tấm.

Ba hàng còn lại thì đúng việc của xóa chữ trong ảnh. Còn một ranh nên chốt gọn ở đây rồi đi tiếp: nếu thứ nằm trên ảnh là logo, hình mờ hay dấu bản quyền bán trong suốt thì đó là nhóm dấu, thuộc về xóa watermark, và bảng tra chọn đúng công cụ theo thứ đang nằm trên ảnh đã xử từng dòng một cho các ca lẫn lộn.

Ảnh vừa có chữ vừa hư hỏng: gỡ chữ trước hay phục chế trước

Đây là tình huống thật của gần như mọi xấp ảnh cũ: tấm nào cũng vừa dính chữ, vừa xước, vừa ố vàng, vừa phai. Và đây cũng là chỗ chưa trang nào của Vipix trả lời, nên nói rõ ngay từ đầu: những gì dưới đây là lập luận, dựa trên hành vi đã công bố của hai công cụ, chứ không phải kết quả của một đợt đo đếm nào.

Hai hành vi làm nền cho lập luận. Một, phục chế ảnh cũ chạy ba cải thiện trên cả tấm trong cùng một lượt — làm nét, cân lại màu, xóa vết trầy xước — và nó không làm nhiệm vụ gỡ chữ. Hai, công cụ gỡ chữ lấp vùng chữ bằng cách dựa vào nền quanh vùng đó. Ghép hai điều ấy lại là ra thứ tự.

Tình trạng tấm ảnh	Nên làm gì trước	Vì sao
Chỉ dính chữ, ảnh còn lành lặn	gỡ chữ, xong việc	không có gì để phục chế thì không cần thêm bước nào
Dính chữ, có xước ố phai, nhưng chữ nằm ở vùng còn lành	gỡ chữ trước	sau đó bước phục chế đi một lượt trên cả tấm, kéo luôn chỗ vừa lấp về cùng chất với phần còn lại
Chữ nằm đè đúng lên vùng đang hỏng	phục chế trước	công cụ gỡ chữ cần một cái nền tử tế để dựa vào mà lấp; nền đang rách nát thì nó dựa vào chỗ hỏng
Chữ mờ rải khắp tấm, đúng ca lem từ mặt sau	quay lại bước scan	không phải việc của công cụ nào cả, chữa ở nguồn thì gọn hơn

Hàng thứ ba là hàng dễ làm sai nhất, vì bản năng ai cũng muốn dọn chữ trước cho sạch mắt. Nhưng hãy hình dung: dãy số ngày tháng in trúng một góc ảnh đang có vết gấp và mảng ố. Gỡ chữ lúc này, thứ được lấp vào chỗ dãy số sẽ là bản sao của vết gấp và mảng ố ngay cạnh nó. Chạy phục chế ảnh cũ cho vùng đó lành lại trước, rồi mới gỡ chữ, thì cái được lấp vào là một mảng nền tử tế.

Với hai hàng đầu thì thứ tự gỡ chữ trước còn có thêm một cái lợi khó thấy, và nó dẫn thẳng sang mục sau.

Gỡ chữ trên ảnh cũ khác gỡ chữ trên ảnh chụp mới ở chỗ nào

Cùng một công cụ, nhưng ảnh phim scan lại có mấy đặc tính riêng đáng biết trước.

Ảnh cũ đã mềm nét sẵn. Ảnh phim scan lại thường hơi nhòe, hạt phim thô, màu ngả vàng theo năm tháng. Vùng vừa được AI lấp lại thì mịn và sạch — và chính vì sạch nên nó dễ lộ giữa một tấm ảnh đã ngả màu. Đây là lý do thực tế của thứ tự ở mục trên: gỡ chữ xong rồi cho phục chế chạy một lượt trên toàn bộ tấm ảnh, cả tấm sẽ về cùng một chất, chỗ lấp không còn nổi bật lên nữa.

Mép chữ trên phim không sắc. Chữ ăn vào lớp nhũ nên viền chữ nhòe dần ra chứ không cắt gọn như chữ số hóa in đè lên ảnh chụp bằng điện thoại. Cái quầng nhòe quanh nét chữ cũng là phần cần bỏ — và cũng là phần máy hay bỏ sót, vì nó nhạt hơn thân chữ. Gỡ xong nên phóng to soi đúng viền chữ; còn một vệt mờ nhạt thì cho chạy thêm một lượt.

Gỡ chữ không phải là làm nét. Đây là kỳ vọng hay bị lệch nhất. Gỡ chữ là lấp một vùng cho liền lại; ảnh vào mờ thì ra vẫn mờ, chỉ khác là sạch chữ. Nếu độ mờ mới là vấn đề chính của tấm ảnh chứ không phải dòng số ở góc, thì ảnh mờ thì xem bài chẩn đoán này — gọi đúng tên kiểu mờ trước rồi hẵng chọn cửa, vì mỗi kiểu mờ đi một đường khác nhau.

Khi nào nên giữ lại dòng chữ đó

Trước khi gỡ sạch cả xấp, dừng lại một nhịp cho mấy trường hợp sau.

Dấu ngày tháng là dữ liệu, không chỉ là vết bẩn. Dãy số màu cam ở góc cho biết tấm ảnh chụp năm nào, tháng nào — và với ảnh gia đình thì rất nhiều khi nó là thứ duy nhất còn ghi lại điều đó. Người trong ảnh có thể không còn để hỏi, sổ sách không ai giữ, nhưng dãy số thì vẫn ở đấy. Cách dung hòa đơn giản: giữ một bản còn nguyên dấu ngày, chỉ gỡ trên bản dùng để in hoặc để chia sẻ. Hoặc chép dãy số ấy vào tên tệp trước khi gỡ, để thông tin đi theo tấm ảnh mãi về sau.

Nét chữ của người đã mất là kỷ vật, không phải lỗi. Dòng chữ bà ngoại ghi sau tấm ảnh, chữ ký của bố ở góc, lời nhắn ai đó viết vội — nhìn ở góc kỹ thuật thì đó là chữ cần dọn, nhìn ở góc gia đình thì đó có khi là thứ quý hơn cả tấm ảnh. Cân nhắc scan riêng mặt sau thành một tệp trước khi động vào mặt trước.

Ảnh tư liệu thì để nguyên. Ảnh nộp hồ sơ, ảnh làm bằng chứng, ảnh dùng cho mục đích tư liệu — đừng chỉnh, kể cả chỉ là gỡ một dòng chữ ở mép. Ở những chỗ đó, tấm ảnh chưa từng bị can thiệp luôn có giá trị hơn tấm ảnh trông gọn gàng.

Album của cả nhà vốn là thứ người ta ngại đưa ra khỏi máy mình nhất, nên nói rõ luôn: đường truyền lên có mã hóa, và tệp chỉ nằm trên máy chủ trong một hạn nhất định chứ không ở lại mãi. Hạn ấy cùng cách nhờ gỡ sớm đều ghi tại chính sách bảo mật, nên xem qua trước khi bắt đầu.

Nếu bạn vừa scan xong một xấp và tấm nào cũng có dãy số ở góc, hãy thử trước trên đúng một tấm: mở công cụ xóa chữ của Vipix, tải tấm đó lên và xem chỗ vừa được lấp có khớp với phần nền quanh nó không. Một tấm thử sẽ cho bạn biết cả xấp sẽ ra sao, và cũng cho bạn biết nên gỡ hay nên giữ.