Phục chế ảnh cũ bị hỏng: dạng hỏng nào cứu được?

Trong tủ nhà nào cũng có một cái phong bì hoặc một cuốn album mà mọi người ngại mở, vì lần nào mở ra cũng thấy nó xấu đi thêm một chút. Ảnh cưới của ông bà, ảnh chụp thời bao cấp trước cửa nhà cũ, ảnh duy nhất còn lại của một người đã đi xa. Câu hỏi thường không phải "phục chế thế nào" mà là một câu dè dặt hơn nhiều: ảnh hỏng thế này thì còn cứu được không, hay mang đi chỉ tốn công.

<!-- tool: phuc-che-anh-cu -->

Tấm ảnh không chụp lại được thì hỏng tới đâu cũng đáng thử một lần

Ảnh hỏng khác với ảnh xấu ở một điểm quyết định: cảnh trong ảnh không diễn lại được. Một bức phong cảnh chụp hỏng thì tháng sau chụp lại. Còn tấm ảnh cả gia đình ngồi trước hiên nhà năm ấy thì không có lần thứ hai, và mỗi năm nó ố thêm, giòn thêm, mờ thêm.

Đó là lý do bài này viết theo hướng chẩn đoán chứ không phải quảng cáo, quanh hai câu hỏi:

• Ảnh của tôi hỏng kiểu này thì AI cứu được tới đâu? Có dạng hỏng máy xử rất gọn, có dạng máy chỉ đoán được, và bạn nên biết trước mình đang ở dạng nào.
• Ảnh của tôi nên đi công cụ nào? Vì "ảnh cũ" và "ảnh mờ" là hai chuyện khác nhau, đi hai cửa khác nhau, và gõ nhầm cửa là nguyên nhân thất vọng phổ biến nhất.

Một điều nói sớm cho bạn yên tâm: ảnh được xử lý tự động bằng máy. Không có người ngồi soi từng tấm ảnh gia đình bạn để sửa tay, và bạn không phải giao tấm ảnh gốc cho ai cầm về.

Năm dạng hư hỏng của ảnh cũ và mức cứu được của từng dạng

Ảnh cũ hiếm khi hỏng một kiểu. Một tấm điển hình vừa ố vàng, vừa có mấy nếp gấp, vừa mờ vì bản thân máy ảnh ngày đó. Bảng dưới tách ra từng dạng để bạn nhận mặt được từng thứ trên tấm ảnh của mình, rồi cộng lại mà đoán kết quả.

Dạng hỏng	Nhận ra bằng gì	AI xử tới đâu	Bạn nên làm thêm
Ố vàng, phai màu	cả tấm ám một tông, màu nhạt đều khắp ảnh	cân lại màu — xử tốt	chụp lại hoặc scan đủ sáng để máy có dữ liệu màu mà cân
Trầy xước, nếp gấp, nứt	vệt trắng mảnh, đường gãy chạy dài qua ảnh	xóa vết xước — xử tốt với vùng hỏng nhỏ	vuốt phẳng ảnh trước khi scan
Mờ, vỡ hạt	chi tiết bệt, nhìn gần thấy hạt to	làm nét và tăng độ phân giải	nếu ảnh lành mà chỉ mờ thì đi công cụ khác — xem mục ngay dưới
Rách, mất mảng lớn	thủng lỗ, mất một góc, mất nửa khuôn mặt	AI điền chi tiết hợp lý nhưng không cam kết giống bản gốc	cân nhắc kỳ vọng trước khi làm; giữ nguyên bản gốc
Mốc, đốm ẩm	đốm loang nâu hoặc trắng, thường bắt đầu từ mép ảnh	xử được như nhóm vết bẩn nhỏ	tách ảnh khỏi khung kính ẩm, cất chỗ khô

Ba hàng đầu tiên và hàng cuối nằm trong tầm của máy vì chúng là hư hại phủ lên một tấm ảnh vẫn còn đủ thông tin. Vết xước che mất một dải nhỏ, nhưng hai bên dải đó vẫn còn nguyên, nên máy có căn cứ để lấp vào. Màu phai đều thì tương quan giữa các vùng vẫn còn, nên cân lại được.

Hàng "rách, mất mảng lớn" thì khác về bản chất, và đây là chỗ chúng tôi phải nói thẳng dù nó làm bài viết bớt hấp dẫn. Khi một mảng ảnh đã mất hẳn — thủng một lỗ, mất nửa khuôn mặt — thì không còn thông tin nào ở đó để khôi phục. Cái máy làm là đoán một chi tiết trông hợp lý và vá vào. Kết quả có thể rất liền mạch, nhìn không ra vết vá. Nhưng nửa khuôn mặt được vá ấy không phải khuôn mặt thật của người trong ảnh; nó là một suy đoán hợp lý về hình dạng.

Với ảnh phong cảnh, ảnh nền, ảnh quần áo thì suy đoán ấy chấp nhận được. Với gương mặt người thân thì bạn nên biết rõ mình đang nhận về cái gì trước khi treo nó lên tường. Việc đáng làm là chạy thử rồi so sánh trước và sau bằng thanh trượt, nhìn kỹ vùng đã mất, và tự quyết định.

Ảnh HỎNG hay ảnh LÀNH: hai chữ đó quyết định bạn đi cửa nào

Rất nhiều người mang một tấm ảnh chỉ mờ đi phục chế, rồi thấy kết quả không như mong đợi và kết luận là AI dở. Thực ra họ gõ nhầm cửa. Ranh giới nằm ở hai chữ đơn giản:

• Ảnh HỎNG — tờ giấy ảnh bị hư hại thật: xước, ố, phai, gấp, mốc, rách.
• Ảnh LÀNH — tờ giấy còn nguyên vẹn, ảnh chỉ mờ, hoặc chỉ nhỏ so với nhu cầu của bạn.

Ghép hai chữ đó với việc bạn định làm gì với ảnh, ra bốn ô và bốn đích khác nhau:

	Chỉ để xem, để lưu bản số hóa	Cần in ra, phóng to, treo tường
Ảnh HỎNG (xước, ố, phai, rách)	phục chế ảnh cũ — một lượt xử cả ba việc	phục chế trước, xong rồi mới nâng độ phân giải ở lượt sau
Ảnh LÀNH (giấy nguyên, chỉ mờ hoặc chỉ nhỏ)	khử mờ và khử nhiễu ảnh; nếu chỉ riêng gương mặt bị bệt thì dùng công cụ làm nét khuôn mặt	nâng cấp ảnh 4K

Hai câu chốt để nhớ lâu: nâng cấp độ phân giải chỉ làm ảnh lớn hơn và sắc hơn cho những tấm vốn lành lặn — nó không sửa hư hại. Còn phục chế thì chuyên sửa ảnh hỏng: xước, ố, phai, nếp gấp, và có kèm làm nét trong cùng một lượt.

Nếu tấm ảnh của bạn rơi vào hàng dưới — giấy còn nguyên, chỉ là nhìn không rõ — thì việc cần làm trước tiên là gọi đúng tên kiểu mờ, vì mờ do rung tay, mờ do sai nét, sạn hạt và thiếu điểm ảnh là bốn thứ khác nhau đi ba cửa khác nhau. Bài ảnh bị mờ nên dùng công cụ nào có sẵn bảng chẩn đoán cho việc đó, nên ở đây chúng tôi không dựng lại.

Còn nếu ảnh vừa hỏng vừa mờ — trường hợp phổ biến nhất của ảnh gia đình — thì cứ đi cửa phục chế, vì một lượt phục chế đã gồm cả phần làm nét.

Trước khi đưa vào máy: chụp lại hoặc scan tấm ảnh giấy cho đúng

Phần lớn khác biệt về chất lượng đầu ra được quyết định ở bước này, trước khi máy nhìn thấy tấm ảnh. Máy chỉ làm việc được với những gì có trong tệp bạn đưa vào: bản chụp lóa và méo thì kết quả cũng lóa và méo, không có cách nào bù lại.

Bỏ ảnh ra khỏi khung kính trước đã. Kính gây lóa và phản chiếu cả căn phòng vào ảnh, mà máy thì coi vệt lóa là một phần của bức ảnh và sẽ giữ nó lại — thậm chí làm nó rõ hơn. Nếu ảnh dính chặt vào kính, đừng cạy; chụp qua kính ở góc tránh phản chiếu vẫn hơn là làm rách ảnh.

Chụp thẳng góc. Đặt ảnh trên mặt phẳng, máy ảnh hoặc điện thoại song song với ảnh, không chụp chéo. Chụp chéo làm tấm ảnh vuông thành hình thang, và mọi đường thẳng trong ảnh bị lệch theo.

Ánh sáng đều, không bóng đổ. Ánh sáng cửa sổ ban ngày là đủ tốt và thường tốt hơn đèn trần. Chú ý bóng bàn tay và bóng chính chiếc điện thoại đổ xuống ảnh — đây là lỗi hay gặp nhất vì lúc chụp mắt bạn nhìn vào màn hình chứ không nhìn vào tờ ảnh.

Chọn độ phân giải cao nhất máy cho phép. Ảnh vào càng nhiều dữ liệu thì bản ra càng có chỗ để làm việc. Đừng gửi ảnh đã bị nén qua ứng dụng nhắn tin — hãy lấy tệp gốc trong máy.

Vuốt phẳng, nhưng đừng cố quá. Ảnh cũ giòn hơn vẻ ngoài của nó. Với ảnh quý hoặc đã giòn: đừng bẻ ngược nếp, đừng dán băng dính lên mặt ảnh, đừng lau chùi bằng khăn ướt. Số hóa nó ở tình trạng hiện tại rồi xử lý trên bản số — bản giấy hỏng thêm thì không lùi lại được, còn bản số thì làm lại bao nhiêu lần cũng được.

Ảnh thờ, ảnh người đã khuất: nên làm gì và nên dừng ở đâu

Đây là nhóm ảnh được mang đi phục chế nhiều nhất, và cũng là nhóm cần cẩn trọng nhất — không phải cẩn trọng về kỹ thuật, mà về mức độ can thiệp.

Giữ bản gốc thật cẩn thận. Sau khi số hóa, cất tấm ảnh giấy vào chỗ khô ráo, tránh nắng, tránh ẩm, tốt nhất là để rời khỏi khung kính. Mọi thao tác về sau làm trên bản số hóa.

Phục chế nên dừng ở mức trả lại đường nét và màu trang nghiêm. Nghĩa là làm rõ lại nét mặt đã phai, xóa vết xước, cân lại tông màu đã ngả — đủ để tấm ảnh trở lại như nó vốn có. Không "làm đẹp" khuôn mặt người đã khuất, không làm mịn da, không chỉnh biểu cảm, không ghép thêm người hay đổi trang phục. Đây là ranh giới văn hóa chứ không phải ranh giới kỹ thuật: máy làm được những việc đó, nhưng người trong ảnh không còn ở đây để đồng ý, nên mặc định đúng là giữ nguyên.

Cũng vì vậy mà với nhóm ảnh này, giống người thật quan trọng hơn mịn màng. Hãy so sánh kỹ trước và sau, đặc biệt ở mắt và miệng, rồi mới nhận bản kết quả. Nếu bản mới trông đẹp nhưng người nhà nhìn vào thấy "hình như không phải bác ấy", thì bản cũ ố vàng vẫn đúng hơn.

Lên màu hay không là một quyết định riêng. Phục chế được làm để sửa hư hỏng, làm nét và cân lại màu đã phai. Nếu bạn muốn ảnh lên màu thì đó là một bước riêng, bằng công cụ tô màu ảnh đen trắng, và có một điều cần nói rõ trước — nhất là với ảnh thờ: màu do máy tạo ra là màu ước đoán cho tự nhiên, không phải màu gốc của sự vật ngày ấy. Chiếc áo dài trong ảnh có thể lên màu xanh trong khi bản thật là màu nâu. Vì vậy, dù gia đình chọn bản đã phục chế hay bản đã tô màu để làm ảnh thờ, hãy đặt bản ấy cạnh bản gốc mà xem cho thật kỹ trước khi dùng, và giữ lại bản gốc. Cả hai lựa chọn đều được, miễn là bạn biết mình đang nhìn cái gì.

Với nhóm ảnh thờ thì nên nói thẳng một câu về tệp bạn gửi lên: lúc rời máy bạn nó đi qua kênh đã mã hóa, rồi nằm lại có hạn chứ không ở trong kho vô thời hạn. Muốn biết đích xác bao lâu và cách đòi xóa sớm thì bạn xem chính sách bảo mật.

Nếu bạn đang cầm một tấm ảnh và vẫn phân vân, cách rẻ nhất để hết phân vân là số hóa nó cho đúng theo mục trên, rồi thử một lượt công cụ phục chế của Vipix và nhìn kỹ kết quả bên cạnh bản gốc. Tấm ảnh giấy vẫn nguyên vẹn trong tay bạn dù kết quả thế nào — nên lần thử này không mất gì ngoài mấy phút, và có thể là lần cuối cùng bạn kịp làm việc đó trước khi tấm ảnh phai thêm.