Ảnh đen trắng của bạn vốn là ảnh gì

Trong máy bạn có một thư mục ảnh cũ vừa gom về từ nhà ông bà. Vài tấm ai đó đã số hóa từ lâu, vài tấm mới chụp lại bằng điện thoại tối hôm trước, vài tấm không rõ từ đâu ra. Bạn định đưa một tấm vào công cụ tô màu, rồi khựng lại nửa giây vì một chuyện nhỏ: tấm này trông không hẳn đen trắng. Nó ngả vàng. Cái khựng lại ấy đúng chỗ hơn bạn tưởng, và nó có câu trả lời trước khi bạn kịp tốn công.

<!-- tool: to-mau-anh -->

Ở công cụ này bạn không có nút nào để chỉnh

Việc đầu tiên đập vào mắt khi bạn vào công cụ tô màu ảnh đen trắng là ở đó chẳng có gì để chỉnh. Không ô nào để gõ, không danh sách nào để chọn, không thanh nào tác động lên màu. Bạn chọn tệp ảnh, và hết.

Chỗ trống ấy là cố ý chứ không phải làm dở dang. Công cụ này chọn cách làm hộ trọn gói thay vì bắt bạn hiểu vài khái niệm rồi tự vặn.

Nhưng cố ý hay không thì hệ quả vẫn thế, và hệ quả mới là thứ đáng nói: toàn bộ phần bạn còn quyết định được đã dùng hết ở một chỗ duy nhất, là chọn tấm ảnh nào để đưa vào. Sau cái bấm đó bạn không phải cân nhắc gì nữa, vì cũng chẳng còn gì để cân nhắc.

Nguyên lý đứng sau chuyện này áp cho mọi phần mềm chứ không riêng gì đây: càng ít núm thì đầu vào càng nặng. Ở một công cụ có mười tham số, đưa nhầm một tấm ảnh vẫn còn đường chữa — bạn vặn lại vài thứ rồi chạy lần nữa. Ở một công cụ không có tham số nào, đưa nhầm một tấm ảnh là hết đường: chạy lại bao nhiêu lượt cũng ra đúng kết quả ấy, vì đầu vào không đổi thì đầu ra không đổi.

Mà "ảnh đen trắng" lại là một cái tên gộp. Nó gộp ít nhất ba thứ rất khác nhau: tấm chụp bằng phim đen trắng thật, tấm từng là đen trắng nhưng nay đã đội một tông màu khác, và tấm vốn có màu bị một ứng dụng nào đó chuyển sang đen trắng. Ba xuất xứ ấy đi vào cùng một công cụ và nhận ba số phận khác nhau. Tấm trong tay bạn thuộc loại nào thì chỉ bạn nhìn ra được, và nhìn ra nó là việc phải làm trước tiên.

Ảnh phim đen trắng thật: đây là ca nó được sinh ra để làm

Nhánh này dễ nhận nhất vì nó không có gì lạ. Chỗ tối và chỗ sáng chuyển sang nhau mượt, không giật cấp. Không có tông nào phủ đều lên toàn tấm — chỗ đáng sáng thì sáng trung tính, chỗ tối thì tối trung tính, và cái xám ở giữa là xám thật chứ không ngả về phía nào. Nhìn gần thấy hạt mịn của phim. Thường thì nó là ảnh giấy in từ phim, đôi khi còn dấu vết thời gian ở mép hoặc ở mặt sau.

Đưa một tấm như vậy vào thì công cụ nhận đúng thứ nó chờ đợi: một tấm ảnh chỉ còn độ sáng tối, không mang sẵn màu nào để gây nhiễu. Việc còn lại đúng một chuyện — đoán xem từng vùng ảnh đáng mang màu gì.

Chuyện đoán ấy sát tới đâu, sát ở chỗ nào và chệch ở chỗ nào, là một câu hỏi lớn riêng và bài AI lấy màu ở đâu ra khi tô ảnh cũ đã trả lời trọn. Ở đây bạn chỉ cần biết một điều: tấm của bạn đang nằm đúng làn của nó, và bạn không phải làm gì thêm ngoài việc bấm chạy.

Ố vàng, ám nâu, ám xanh — mắt bạn nhận ra được

Đây là nhánh đông người nhất, và may là nó cũng dễ tự kiểm nhất. Không cần phần mềm nào, chỉ cần nhìn cho đúng chỗ.

Chỗ cần nhìn là chỗ đáng lẽ phải trắng. Cổ áo trắng, tờ giấy trên bàn, mảng tường vôi, khoảng trời sát mép ảnh. Trong một tấm đen trắng thật, những chỗ ấy phải trắng hoặc xám nhạt trung tính. Nếu chúng ngả vàng, ngả nâu, đôi khi ngả xanh, thì tấm ảnh của bạn không còn là ảnh đen trắng nữa: nó là một tấm đen trắng đang đội một lớp màu phủ lên toàn bộ. Lớp phủ đó có thật, nó nằm trong tệp, chứ không phải do màn hình bạn ám hay do mắt bạn nhìn lâu.

Lớp phủ ấy tới từ hai đường. Đường thứ nhất là bản thân tờ giấy ảnh: giấy cũ đổi màu theo năm tháng, thuốc ảnh ngả dần, và cái ngả ấy hiếm khi trải đều tăm tắp trên toàn tấm. Đường thứ hai là tấm ảnh không đi thẳng từ giấy vào máy mà được chụp lại, nên nó mang theo màu của thứ ánh sáng có trong căn phòng lúc ấy — đèn vàng để lại một kiểu ám, ánh sáng cửa sổ buổi chiều để lại một kiểu khác.

Vì sao chuyện này đáng bận tâm: công cụ tô màu được làm cho tấm ảnh không còn màu, còn tấm của bạn thì đang có sẵn một lớp màu, và hai thứ đó không phải một. Chúng tôi không nói được chính xác máy làm gì với lớp phủ ấy, và cũng không ai đứng ngoài mà nói chắc được. Nhưng nói được điều này: bạn đang đưa vào một thứ khác với thứ công cụ chờ đợi, nên kết quả cũng nên được nhìn bằng một con mắt khác, dè dặt hơn.

Còn nên làm gì trước với một tấm đã ngả màu thì có lối riêng của nó — công cụ phục chế ảnh cũ cân lại tông đã ngả trong cùng một lượt với vài việc khác, và cái giá của một lượt phục chế là thứ nên đọc trước khi bạn quyết chạy nó.

Tấm ảnh vốn là ảnh màu, bị một ứng dụng chuyển sang đen trắng

Nhánh thứ ba ít được nói tới nhất, mà lại gặp thường xuyên, nhất là với ảnh của mười lăm năm gần đây.

Dấu hiệu của nó đi thành chùm chứ hiếm khi đứng một mình. Ảnh sắc nét như ảnh máy đời mới, chi tiết đều tăm tắp từ giữa ra tới rìa. Không có hạt phim. Không sờn góc, không nếp gấp, không vết ố. Cái đen trắng của nó sạch một cách hơi lạ: sạch đều, không chỗ nào ngả hơn chỗ nào vì thời gian, đôi khi còn đậm chất trang trí vì ứng dụng đã kéo tương phản lên cho ra vẻ nghệ thuật. Và gần như bao giờ nó cũng nằm trong máy, trong một nhóm chat, trong một thư mục tải về — chứ không nằm trên giấy.

Với một tấm như vậy, lời khuyên đúng là đừng tô lại. Hãy đi tìm bản còn màu.

Lý do không nằm ở chất lượng công cụ, nó nằm ở thứ bạn đang đánh đổi. Bản có màu ban đầu mang những màu đã thật sự tồn tại vào ngày bấm máy: đúng cái áo ấy, đúng bức tường ấy, đúng thứ ánh sáng ấy. Bản tô lại thì hay tới đâu cũng vẫn là một phỏng đoán hợp lý. Đem một phỏng đoán thay cho một sự thật đang nằm sẵn đâu đó là đổi xuống, kể cả khi bản phỏng đoán trông bắt mắt hơn.

Chỗ đáng tìm thường không xa: máy của người đã chụp, đoạn tin nhắn tấm ảnh từng được gửi đi, bản sao lưu trên mây xếp theo thời gian. Còn nếu tìm mãi không ra — người chụp đã đổi máy, nhóm chat cũ quá tầm với, ổ cứng nhà ai đó đã hỏng — thì tô màu là lối duy nhất còn lại, và bạn cứ dùng. Chỉ cần biết rõ mình đang nhận về một phỏng đoán, không phải một bản khôi phục.

Xem kết quả bằng khung so sánh rồi quyết

Chạy xong, màn kết quả của công cụ tô màu không đưa bạn một tấm ảnh, nó đưa hai. Một bản mang nhãn Ảnh gốc, một bản mang nhãn Sau khi xử lý. Trên màn hình hẹp, hai bản chồng lên nhau và bạn kéo một vạch qua lại để bên này lộ dần ra còn bên kia khuất dần đi. Trên màn hình rộng, chúng nằm cạnh nhau cho bạn nhìn một lượt.

Chỗ này gần như ai cũng dùng sai, và dùng sai theo cùng một kiểu: dùng như một màn khoe. Kéo tới kéo lui vài lần cho vui mắt, thấy tấm ảnh bỗng có màu, rồi bấm tải về. Cách dùng đúng là coi nó như một cái cân.

Kéo chậm thôi, và hỏi hai câu. Câu thứ nhất: có chỗ nào lên màu làm tấm ảnh trông lạ đi so với thứ bạn nhớ hoặc thứ người nhà kể lại không — một vạt áo, một mảng tường, một món đồ mà cả nhà còn nhớ rõ nó màu gì. Câu thứ hai dành riêng cho hai nhánh phía trên: nếu tấm của bạn thuộc loại đã ngả màu, hoặc loại vốn là ảnh màu bị chuyển đi, thì bản vừa xong này có xứng để giữ không, hay bạn nên quay lại tìm bản kia trước đã.

Một chuyện phải nói cho thật rõ vì nó hay bị hiểu nhầm: kéo cái vạch ấy chỉ đổi thứ bạn đang nhìn, không đổi thứ bạn sẽ nhận về. Nó không phải một núm chỉnh, và trong công cụ này thì cũng không có núm chỉnh nào để mà nhầm. Tệp tải về là tệp máy đã trả, dừng vạch ở đâu cũng vậy.

Một dữ kiện nữa nên biết trước lúc bấm tải về, vì nó đổi theo trạng thái tài khoản: chạy lúc chưa đăng nhập thì tệp lấy xuống có thêm chữ vipix.vn in mờ ở góc phải phía dưới, còn chạy khi đã đăng nhập thì tệp lấy xuống không kèm chữ ấy.

Và một câu cho tấm ảnh giấy đang nằm trong tủ nhà bạn: ảnh của các cụ nhiều khi chỉ còn đúng một bản, nên trước lúc tải bản đã lên màu về, hãy chắc rằng bản chưa động vào vẫn nằm nguyên chỗ cũ trong máy bạn; còn phía Vipix giữ tệp thế nào và tới đâu thì chính sách bảo mật có ghi rõ.

Tấm ảnh của bạn vốn là ảnh gì — câu hỏi ấy tốn của bạn chừng nửa phút và quyết định gần hết phần còn lại. Nửa phút đó đáng bỏ ra, nhất là khi thứ bạn đang cầm không có bản thứ hai.